X
تبلیغات
داد و بیداد - مکاتب اصولی در فقه عامه و امامیه
تاريخ : | | نویسنده : اردشیر محمدی

ب . مکتب متکلمان : علم کلام از علوم اسلامی است که بیشتر بر کاربرد عقل و علم در مسائل اعتقادی تکیه داشته و معتقد به تحقیقی بودن باورهای اعتقادی است، نه تقلیدی بودن آن‌ها. متکلمان گروهی بودند که در استنباط احکام شرعی ، بر حفظ اصول و قواعد کلی تاکید داشته و هر حکم فرعی را که با آن اصول و قواعد ناهماهنگ بود کنار می گذاشتند . به بیانی دیگر متکلمان بر اساس قواعد و اصول کلی مذهب ، احکام جزیی را استخراج می کردند . بهره مندی مکتب متکلمان از ساختار منطقی و علمی ، سبب گرایش بیشتر علما به این مکتب شده به طوری که بیشتر منابع اصولی در میان اهل سنت ، بر مبنای اصول این مکتب هستند . از فقهای بزرگ مکتب متکلمان می توان به امام فخر رازی مولف کتاب المحصول ، امام محمد غزالی مولف المستصفی ، امام الحرمین جوینی مولف کتاب البرهان و محمد بن علی بصری مولف المعتمد اشاره کرد .

مکاتب فقهی تشیع

الف . مکتب اصولیین : اصولیین از مکاتب بزرگ مذهب شیعه است . اصولی ها معتقدند که باید علاوه بر قرآن و سنت و اجماع ، به دلیل عقلی نیز تمسک جست . تکامل کلی مکتب اصولیون را می توان به دو دوره تفکیک کرد در دوره اول که تا زمان شیخ انصاری امتداد دارد ، اصولیون متقدم بیشتر در مباحث الفاظ به بحث و بررسی می پردازند همچنانکه می توان در کتاب معالم الاصول تالیف شیخ حسن این مسئله را بخوبی دریافت .  اما شیخ انصاری با تحولی عمده در این مکتب ، مباحث ادله عقلی را مفصل تر از اصولیون متقدم مطرح کرده و مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . شیخ انصاری کتاب «رسائل» را در ادله عقلی به رشته تحریر درآورده که مفصل ترین کتاب در باره ادله عقلی می باشد . وی در کتاب «مکاسب» نیز بر همین سیاق تاکید داشته ، فروع فقهی را ، پس از نقل اقوال فقها ، ابتدا با دلایل لفظی از قرآن و سنت و اجماع مورد بررسی قرار داده و سپس به تاسیس « اصل » می پردازد . بدین صورت که در فرض فقد دلیل یا عدم تمامیت آن ، حکم مسئله با استفاده از ادله عقلی و اصول عملی تعیین و در صورت شک به اصل مورد نظر استناد می شود . از بزرگترین علمای شیعه که پس از شیخ انصاری روش او را ادامه دادند می توان به آخوند ملاکاظم خراسانی مولف کتاب «کفایه الاصول» ، میرزای نایینی مولف کتاب تقریرات نایینی و آقا ضیاء الدین عراقی اشاره کرد .

ب . مکتب اخباری ها : اخباری ها گروهی از فقهای شیعه بودند که در مسائل شرعی اعتقادی به دخالت عقل نداشتند . آنان بر این باور هستند که مسائل شرعی را باید از طریق قرآن و سنت و اجماع به دست آورد . این گروه ظاهر قرآن را نیز حجت نمی دانند مگر این که روایات ، آن را تفسیر کرده باشند .  ملا امین استرآبادی مولف کتاب «فوائدالمدینه» در اوایل قرن یازدهم هجری مولف مکتب اخباریه است . وی با تقسیم بندی علوم به علوم حسی و حدسی ، برای دسته اول جایگاه خاصی قائل بوده اما دسته دوم را مردود می شمارد . استرآبادى بر اساس اين طرز تفكر هر گونه اجتهاد و استنباط و حتى عمل به ظواهر قرآن را ممنوع اعلام كرد و تنها عمل كردن به نصوص قرآن را مجاز مى دانست . وى استدلالش اين بود كه با استفاده از نصوص , عقل هيچگونه عملياتى انجام نمى دهد ولى در عمل به ظواهر , بدليل اين كه بايستى از عقل كمك گرفت و استدلالات عقلى هم ارزشى ندارند , بنابر اين تمسك به ظاهر و عمل به آن صحيح نخواهد بود . پس هرگاه آيه اى از قرآن بطور نص صريح بر معنايى دلالت نداشت نمى توان به آن عمل كرد , مگر اين كه حديثى از ائمه در مورد تفسير آن وارد شده باشد كه در اين صورت در چهار چوب آن حديث عمل خواهد شد . شیخ یوسف بحرانی و حاج صالح ساهیجی از بزرگان مکتب اخباری هستند